Các chuyên gia y tế khuyến cáo người dân cần xử trí ngay sau khi bị động vật cắn, không chủ quan hay áp dụng các biện pháp chưa được kiểm chứng.
Người dân đi tiêm vaccine phòng dại tăng mạnh
Chỉ trong đầu tháng 4-2026, người dân đến Hệ thống Tiêm chủng VNVC tiêm phòng dại tăng khoảng 30%. Người dân đi tiêm chủ yếu do bị chó mèo nhà nuôi hoặc thả rông cắn, cào; một số khác bị chuột, khỉ cắn. Ngoài ra, nhiều người chủ động tiêm dự phòng trước khi bị cắn, cào.
Mới đây, Trung tâm Tiêm chủng VNVC Thanh Trì (Hà Nội) tiếp nhận một nam du khách người Anh (29 tuổi) đến tiêm ngừa dại. Anh cho biết bị chó thả rông cắn khi đi du lịch đến Quảng Trị. Sau đó, để bảo đảm hành trình du lịch, anh tiếp tục tiêm mũi 2 và mũi 3 tại các Trung tâm Tiêm chủng VNVC ở Nghệ An và Hà Nội.
Đưa bé Minh Anh (10 tuổi) tiêm vaccine dại tại Trung tâm Tiêm chủng VNVC Huỳnh Tấn Phát (TP Hồ Chí Minh), chị Phụng - mẹ bé cho biết, bé bị mèo nhà nuôi cào chảy máu ở tay trong lúc chơi đùa. Đọc thông tin đã có nhiều ca bệnh dại tử vong nên chị đưa con tiêm vaccine vào ngay hôm sau. Bé được chỉ định tiêm ngừa vaccine dại và huyết thanh kháng dại.
Bên cạnh số người bị chó thả rông nghi dại hoặc chó, mèo nhà nuôi cắn, cào, các Trung tâm Tiêm chủng VNVC cũng ghi nhận nhiều người tiêm trước phơi nhiễm do lo ngại tiếp xúc với virus dại. Như VNVC Phan Thiết tiếp nhận 6 người trong gia đình của bà Trần Thị Ước, 62 tuổi, ở Lâm Đồng đến tư vấn tiêm vaccine dại. Bà Ước cho biết, ở khu phố có một con chó nghi mắc bệnh dại cắn nhiều người và lo ngại người nhà có thể vô tình lây virus dại, nhất là các cháu nhỏ. Tìm hiểu vaccine có thể tiêm trước khi bị cắn cào nên bà đưa cả nhà cùng đi tiêm, mỗi người được chỉ định tiêm trước phơi nhiễm với phác đồ 3 mũi.
Bác sĩ chuyên khoa I Nguyễn Tiến Đạo, Quản lý Y khoa, Hệ thống Tiêm chủng VNVC cho biết, virus dại có trong nước bọt của động vật có vú máu nóng như chó, mèo, khỉ, chuột... Virus có thể lây sang người qua vết cắn, vết cào, hoặc khi nước bọt của động vật nhiễm bệnh tiếp xúc với vùng da bị tổn thương, niêm mạc mắt, mũi, miệng. Sau khi xâm nhập cơ thể, virus không gây bệnh ngay lập tức mà thường khu trú tạm thời ở mô cơ, rồi âm thầm di chuyển dọc theo hệ thần kinh ngoại biên về tủy sống và não bộ. Khi virus đã xâm nhập vào hệ thần kinh trung ương và gây triệu chứng lâm sàng, tỷ lệ tử vong gần như 100%.
Điều nguy hiểm là thời gian ủ bệnh của dại rất khác nhau, có thể chỉ 7-10 ngày nhưng cũng có thể kéo dài nhiều tháng, thậm chí lâu hơn. Vị trí vết thương càng gần thần kinh trung ương như vùng đầu, mặt, cổ, hoặc ở nơi có nhiều đầu mút thần kinh như ngón tay, ngón chân, nguy cơ virus lên não càng nhanh, thời gian ủ bệnh càng ngắn. Các biểu hiện lâm sàng điển hình của bệnh dại khi đã phát bệnh gồm sợ nước, sợ gió, sợ ánh sáng, kích thích, co giật, tăng tiết nước bọt, rối loạn thần kinh thực vật, vã mồ hôi, tụt huyết áp... Đây là giai đoạn rất nặng và hầu như không thể cứu chữa. Chính vì vậy, dại là bệnh bắt buộc phải phòng từ sớm, không được chờ triệu chứng.
Việc sơ cứu đúng cách ngay sau khi bị động vật cắn, cào hoặc liếm đóng vai trò đặc biệt quan trọng. Người bị phơi nhiễm cần rửa kỹ vết thương dưới vòi nước chảy với xà phòng liên tục trong ít nhất 15 phút, sau đó sát khuẩn bằng cồn hoặc dung dịch povidone để giảm thiểu lượng virus dại tại vết cắn. Tiếp theo, cần nhanh chóng đến cơ sở y tế hoặc điểm tiêm chủng để được bác sĩ thăm khám, đánh giá nguy cơ và chỉ định tiêm phòng phù hợp.
Tăng nguy cơ lây lan bệnh dại khi mùa nóng đến sớm
Bác sĩ chuyên khoa I Nguyễn Tiến Đạo, Quản lý Y khoa, Hệ thống Tiêm chủng VNVC cho biết, dù cao điểm bệnh dại thường rơi vào tháng 5-8 hằng năm, nhưng năm nay nắng nóng đến sớm cả về cường độ và tần suất đã làm ảnh hưởng quy luật dịch tễ. Nhiệt độ cao khiến chó, mèo là nguồn lây truyền virus dại chính, dễ rơi vào trạng thái căng thẳng, kích động, tăng nguy cơ tấn công con người. Đồng thời, trong điều kiện thiếu nước, thiếu thức ăn, động vật có xu hướng di chuyển nhiều hơn, mở rộng phạm vi tiếp xúc và làm gia tăng khả năng lây lan virus dại trong quần thể.
Thời gian sắp vào hè cũng là lúc người dân tăng cường đi lại, du lịch, dã ngoại, vui chơi ngoài trời, gia tăng tiếp xúc giữa con người với chó, mèo, đặc biệt là động vật lạ, động vật thả rông hoặc khó kiểm soát tiền sử tiêm phòng. Đặc biệt, trẻ nhỏ là nhóm nguy cơ cao cần được lưu ý, do tiếp xúc gần với vật nuôi nhưng chưa nhận thức đầy đủ về nguy cơ lây truyền bệnh. Nhiều trường hợp trẻ bị cắn với vết thương nhỏ, ở vị trí khó quan sát hoặc do tâm lý sợ bị la mắng nên không thông báo cho người lớn, dẫn đến chậm xử trí ban đầu và trì hoãn tiêm phòng, gia tăng đáng kể nguy cơ diễn tiến nghiêm trọng.
Các nhóm được khuyến cáo nên cân nhắc tiêm phòng dại trước phơi nhiễm gồm trẻ em thường xuyên tiếp xúc với chó mèo, người nuôi thú cưng, bác sĩ thú y, nhân viên phòng xét nghiệm dại, người làm nghề giết mổ động vật, lực lượng cứu hộ động vật, người đi du lịch hoặc công tác đến vùng sâu vùng xa, nơi khó tiếp cận vaccine và huyết thanh kháng dại, cũng như những người thường xuyên hoạt động trong hang động hoặc môi trường có nguy cơ tiếp xúc với động vật mang mầm bệnh. Trong đó, trẻ nhỏ là nhóm đặc biệt cần được quan tâm vì vừa có nguy cơ tiếp xúc cao, vừa dễ bị tổn thương nặng hơn do vị trí vết cắn thường ở vùng đầu, mặt, cổ hoặc phần thân trên.
Đối với những người chưa từng bị chó, mèo cắn hoặc cào, vẫn có thể chủ động tiêm vaccine phòng dại trước phơi nhiễm. Lịch tiêm gồm 3 mũi vào các ngày 0, 7 và 21 hoặc 28. Khi đã tiêm đủ phác đồ này, nếu không may bị động vật nghi mắc dại cắn sau đó, người dân chỉ cần tiêm bổ sung 2 mũi vaccine và không cần tiêm huyết thanh kháng dại.
Trong bối cảnh bệnh dại có xu hướng gia tăng sớm, việc nâng cao nhận thức cộng đồng cần được đặt lên hàng đầu. Mỗi gia đình cần quản lý vật nuôi chặt chẽ, không thả rông chó mèo, tiêm phòng dại đầy đủ hằng năm cho vật nuôi, khi đưa chó ra nơi công cộng cần xích, nhốt và rọ mõm theo quy định.