Thoái hóa xương khớp là bệnh lý mạn tính, tiến triển từ từ, đặc trưng bởi tổn thương sụn khớp, xương dưới sụn và các cấu trúc quanh khớp, gây đau, hạn chế vận động và ảnh hưởng lớn đến chất lượng cuộc sống. Trước đây, bệnh thường gặp ở người cao tuổi, song hiện nay có xu hướng trẻ hóa, đặc biệt ở nhóm người trên 40 tuổi.
Thực tiễn khám chữa bệnh tại Khoa Khám bệnh cán bộ cao cấp, Bệnh viện Trung ương Quân đội 108 cho thấy, không ít trường hợp mắc các bệnh lý cơ xương khớp có liên quan trực tiếp đến việc tập luyện thể thao không đúng cách dẫn đến các bệnh, như đau khớp gối, khớp háng, cột sống cổ và cột sống thắt lưng ngày càng gia tăng, mà nguyên nhân nhiều trường hợp đáng tiếc lại do lựa chọn môn tập và phương pháp tập thể thao chưa phù hợp, khiến tình trạng thoái hóa xương khớp diễn tiến nhanh hơn…
Một trong những sai lầm phổ biến là lựa chọn môn thể thao có cường độ cao, tạo áp lực lớn lên khớp trong khi hệ cơ xương khớp ở tuổi trung niên đã bắt đầu có những thay đổi sinh lý “đi xuống”, không còn phù hợp với các môn thể thao, như chạy bộ đường dài, đá bóng, tennis, pickleball, cầu lông… Đây là những môn thể thao có những động tác bật nhảy, xoay vặn khớp liên tục, nếu tập luyện kéo dài, không kiểm soát cường độ; dễ gây quá tải, làm tổn thương sụn khớp và dây chằng. Hoặc không khởi động kỹ, tập sai tư thế cũng là những nguyên nhân thường gặp dẫn đến tổn thương khớp.
Điển hình bệnh nhân N.V.B, 63 tuổi, cán bộ đã nghỉ hưu, đến khám tại Bệnh viện Trung ương Quân đội 108 trong tình trạng đau khớp gối phải kéo dài; đau tăng nhiều khi đi lại và lên xuống cầu thang. Khai thác tiền sử cho thấy, khoảng hơn 5 năm nay, ông duy trì thói quen chạy bộ đường dài hằng ngày với quãng đường 6 - 8km, ít chú ý khởi động và không điều chỉnh cường độ tập luyện theo tuổi. Thăm khám lâm sàng và chẩn đoán hình ảnh, các bác sĩ xác định ông bị thoái hóa khớp gối độ II - III, kèm theo tổn thương sụn khớp. Người bệnh được chỉ định điều trị nội khoa kết hợp vật lý trị liệu, đồng thời được tư vấn giảm cường độ vận động và chuyển sang các hình thức tập luyện phù hợp hơn nhằm hạn chế tiến triển của bệnh.
Một trường hợp khác, bệnh nhân T.V.H, 52 tuổi, thường xuyên chơi cầu lông với cường độ cao. Ông đến khám trong tình trạng đau cột sống thắt lưng lan xuống mông và đùi, vận động gặp nhiều khó khăn. Trước đó, ông duy trì thói quen chơi cầu lông 4 - 5 buổi mỗi tuần, mỗi buổi kéo dài hơn 2 giờ, với nhiều động tác xoay vặn mạnh và bật nhảy liên tục. Kết quả chụp cộng hưởng từ cho thấy ông bị thoái hóa cột sống thắt lưng kèm thoát vị đĩa đệm mức độ nhẹ. Theo các bác sĩ, việc tập luyện kéo dài với cường độ cao, thiếu thời gian phục hồi hợp lý là yếu tố quan trọng góp phần thúc đẩy quá trình thoái hóa hệ cơ xương khớp…
Đại tá, bác sĩ CK II Nguyễn Việt Khoa, Chủ nhiệm Khoa Khám bệnh cán bộ cao cấp, Bệnh viện Trung ương Quân đội 108, cho biết: “Trong thực tiễn khám bệnh, chúng tôi gặp nhiều trường hợp bệnh nhân tuy duy trì thói quen tập thể thao đều đặn, nhưng do tập sai phương pháp, hoặc tập quá sức, hay lựa chọn môn tập không phù hợp với lứa tuổi, vô tình làm tổn thương, dẫn đến thoái hóa xương khớp nhanh hơn...”.
Theo các bác sĩ chuyên khoa nội cơ xương khớp, thoái hóa xương khớp không xảy ra đột ngột mà là kết quả của quá trình tích lũy tổn thương kéo dài, nếu không được phát hiện và điều chỉnh kịp thời, người bệnh có thể phải đối mặt với tình trạng đau kéo dài, hạn chế vận động, ảnh hưởng đến sinh hoạt, công tác, thậm chí phải can thiệp bằng các biện pháp điều trị chuyên sâu.
Để việc tập luyện TDTT thực sự mang lại hiệu quả và an toàn, mọi người cần lựa chọn môn tập phù hợp với thể trạng và tình trạng xương khớp. Các hình thức vận động nhẹ nhàng, ít gây áp lực lên khớp như đi bộ, bơi lội, đạp xe, yoga, thái cực quyền… được khuyến khích, nhất là với những người đã có biểu hiện đau khớp.
Trước mỗi buổi tập, cần khởi động đầy đủ, chú ý thực hiện đúng kỹ thuật, tư thế và nhịp độ. Việc tập luyện nên được duy trì đều đặn nhưng không quá sức, tránh tâm lý chạy theo thành tích. Khi xuất hiện các dấu hiệu đau khớp kéo dài, sưng, cứng khớp buổi sáng, người tập cần giảm cường độ hoặc tạm dừng ngay tập luyện và đi khám chuyên khoa.
Nhấn mạnh vai trò của thăm khám và tư vấn y tế, Đại tá, bác sĩ CK II Nguyễn Việt Khoa cho rằng: “Tập luyện TDTT cần được cá thể hóa theo thể trạng và tình trạng sức khỏe từng người. Khi xuất hiện các dấu hiệu đau khớp kéo dài, người tập không nên chủ quan mà cần được thăm khám chuyên khoa để được tư vấn điều chỉnh kịp thời, tránh những hậu quả lâu dài cho hệ vận động”.
Đồng thời với cường độ tập luyện phù hợp, chế độ dinh dưỡng và sinh hoạt hợp lý cũng đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ hệ xương khớp. Bổ sung đầy đủ canxi, vitamin D, protein và duy trì cân nặng phù hợp sẽ giúp giảm tải cho các khớp, góp phần làm chậm quá trình thoái hóa.
Tập luyện TDTT đúng cách không chỉ góp phần nâng cao sức khỏe, tăng cường thể lực mà còn là biện pháp quan trọng giúp phòng ngừa các bệnh lý cơ xương khớp, góp phần giữ gìn sức khỏe lâu dài, phục vụ tốt nhiệm vụ công tác.