Bài 2: Trao truyền để văn hóa tiếp nối

Đưa bản sắc vào sản phẩm

Với chị Lù Thị Toản, bản Quan Chiêng, phường Mường Lay, làm du lịch bắt đầu từ việc khai thác chính những giá trị văn hóa hiện hữu trong cuộc sống gia đình. Phát triển homestay Mường Lay, chị giữ kiến trúc và không gian sinh hoạt truyền thống, chuẩn bị những món ăn địa phương, đồng thời giới thiệu với du khách phong tục, nếp sống của người Thái.

Không gian homestay được giữ gần với đời sống của gia đình. Những vật dụng quen thuộc, cách bài trí trong ngôi nhà, những món ăn truyền thống và câu chuyện về phong tục, tập quán đều được chị đưa vào phục vụ du khách. Qua đó, khách có cơ hội trải nghiệm văn hóa Thái ngay trong không gian sinh hoạt của người dân địa phương.

“Nhận thấy những giá trị văn hóa của dân tộc Thái có thể tạo nên sản phẩm du lịch riêng, tôi muốn giữ lại những gì vốn có trong ngôi nhà và đời sống của gia đình để giới thiệu với du khách. Tôi đưa các món ăn truyền thống vào phục vụ, giới thiệu phong tục, tập quán, nếp sống và những câu chuyện gắn với vùng đất Mường Lay. Khi du khách được trực tiếp trải nghiệm, họ hiểu hơn về văn hóa của mình, còn gia đình tôi có thêm nguồn thu từ hoạt động du lịch”, chị Toản chia sẻ.

Tại bản Huổi Lèng, xã Mường Tùng, chị Lò Sử Hóa chọn nghề làm giày thêu truyền thống của người Xạ Phang làm điểm nhấn cho homestay Sần Sú Tề. Hơn 20 năm gắn bó với nghề, chị Hóa nắm rõ kỹ thuật làm giày, cách phối màu, tạo hình và những họa tiết mang ý nghĩa trong đời sống văn hóa của cộng đồng Xạ Phang.

Có thời điểm, nghề làm giày thêu gặp khó do sản phẩm khó tìm đầu ra. Nhiều người trong bản không còn mặn mà với nghề, bởi mất nhiều thời gian nhưng sản phẩm làm ra khó bán. Chị Hóa nhận thấy, muốn giữ nghề cần có thị trường và một cách giới thiệu phù hợp để người ngoài cộng đồng hiểu được giá trị của sản phẩm. Đó cũng là lý do chị đưa nghề làm giày thêu vào hoạt động du lịch của gia đình.

Sau quyết định đầu tư xây dựng homestay ngay tại nhà, chị Hóa dành vị trí trưng bày những đôi giày thêu do mình và người dân trong bản làm ra. Mỗi sản phẩm được giới thiệu cùng câu chuyện về nghề, các họa tiết và ý nghĩa văn hóa được trao truyền trong cộng đồng. Khi có khách, chị trực tiếp thực hiện các công đoạn làm giày, giúp du khách quan sát cách người Xạ Phang tạo nên một sản phẩm thủ công truyền thống.

Việc trải nghiệm được đặt ngay trong không gian sinh hoạt của gia đình khiến nghề thêu trở thành một phần cụ thể của sản phẩm du lịch. Du khách có thể nhìn thấy người thợ làm giày, tìm hiểu ý nghĩa của từng họa tiết, trao đổi với người làm nghề và lựa chọn sản phẩm ngay tại bản. Giá trị của đôi giày vì thế không chỉ nằm ở công sức của người thợ, mà còn ở câu chuyện văn hóa và kỹ thuật thủ công được lưu giữ phía sau mỗi sản phẩm.

Chị Hóa tâm sự: Từ khi làm du lịch, khách đến đều hơn, có cả khách nước ngoài và khách trong nước. Nhiều người thấy sản phẩm đẹp thì mua luôn tại nhà. Nhờ có khách du lịch, sản phẩm thủ công truyền thống có thêm đầu ra và nghề thêu cũng có thêm cơ hội được duy trì.

Với 19 dân tộc cùng sinh sống, Điện Biên có nhiều nét văn hóa riêng được gìn giữ trong mỗi bản làng, mỗi gia đình. Khi những giá trị ấy được đưa vào sản phẩm du lịch bằng cách làm phù hợp, du khách có thêm những trải nghiệm chân thực, còn người dân có thêm một cách để giữ gìn văn hóa ngay trong cuộc sống của mình.

Mở hướng sinh kế từ văn hóa

Tại Festival Dân vũ năm 2026 tổ chức tại tỉnh Điện Biên, gian hàng ẩm thực dân tộc của Nhà hàng Văn Phong, bản Noong Chứn, phường Mường Thanh thu hút đông đảo du khách và người dân địa phương. Các món ăn truyền thống của người Thái như xôi nếp nương, thịt lợn gác bếp, nộm măng, gà nướng... được giới thiệu, phục vụ cùng không gian giao lưu văn hóa. Những món ăn quen thuộc trong đời sống được đưa vào phục vụ du khách, tạo doanh thu cho cơ sở kinh doanh.

Đó cũng là cách chị Lò Thị Tiển Oanh phát triển Nhà hàng ẩm thực dân tộc Văn Phong. Phát huy giá trị văn hóa của dân tộc mình, chị lựa chọn các món ăn truyền thống của người Thái, kết hợp phục vụ múa xòe, nhảy sạp và giao lưu văn nghệ. Du khách đến nhà hàng có thể thưởng thức món ăn, tham gia các hoạt động văn hóa; gia đình chị có thêm nguồn thu từ dịch vụ du lịch.

“Tôi mong muốn nhà hàng vừa giới thiệu được ẩm thực, văn hóa của người Thái, vừa tạo thêm việc làm cho người dân địa phương. Hiện nay, hoạt động của nhà hàng tạo việc làm, thu nhập cho hàng chục lao động, từ chế biến món ăn, phục vụ đến tham gia các hoạt động văn nghệ. Khi có thêm khách, người dân có thêm việc làm, có thêm thu nhập, còn những món ăn, điệu xòe và không gian văn hóa của dân tộc Thái có thêm cơ hội được duy trì. Tôi mong muốn đây sẽ là hướng phát triển lâu dài, để văn hóa vừa được gìn giữ, vừa tạo sinh kế cho người dân”, chị Oanh bày tỏ.

Ở bản Pa Xa, xã Thanh Yên, nghề dệt thổ cẩm đang trở thành một sinh kế gắn với đời sống văn hóa của cộng đồng dân tộc Lào. Hiện bản có 33 hộ với 36 lao động tham gia. Những người phụ nữ trong bản duy trì các công đoạn se sợi, mắc khung, dệt vải, tạo nên những sản phẩm mang hoa văn đặc trưng của dân tộc mình.

Chị Lò Thị Vân là một trong những người gắn bó với nghề dệt ở bản Pa Xa. Công việc được thực hiện ngay trong bản, những tấm vải sau khi hoàn thành được sử dụng trong đời sống, đồng thời làm thành các sản phẩm phục vụ khách du lịch.

Theo chị Vân, những sản phẩm thổ cẩm ở Pa Xa đang đến gần hơn với du khách, mang đến thêm một khoản thu nhập cho các hộ tham gia. Quan trọng hơn, nghề còn mang lại giá trị sử dụng và có đầu ra, người dân có thêm lý do để giữ nghề. Những kỹ thuật dệt, cách phối màu, hoa văn và kinh nghiệm được truyền lại trong quá trình làm sản phẩm.

Thực tế tại Điện Biên cho thấy, khi những giá trị văn hóa được đưa vào sản phẩm du lịch, dịch vụ và nghề thủ công, người dân có thể tạo thêm việc làm, thu nhập ngay trong cộng đồng. Những kết quả bước đầu đang mở ra hướng khai thác mới cho vốn quý văn hóa. Đây cũng là cơ sở để Điện Biên mở rộng không gian phát huy giá trị văn hóa, tạo điều kiện để cộng đồng tham gia sâu hơn và những giá trị được trao truyền qua nhiều thế hệ có thêm cơ hội phát triển bền vững.

Minh Thảo

Bài 4: Mở đường cho văn hóa cất cánh